۱۴۰۵ آبان ۲۹, جمعه

خود آموز خود اندیشی (۱۵۵۳)

Der Denker 

شین میم شین

بوستان

باب چهارم

در (باب) تواضع

(دکتر حسین رزمجو، «بوستان سعدی»، ص ۹۷ ـ ۱۲۱)

بخش دوم

   حکایت پنجم

 (ص ۹۷ ـ ۱۲۱)

ما به سوی آنچه دانش زمانه مان نموده، می رویم.
 

به اخلاق با هر که بینی، بساز

اگر زیردست است، اگر سرفراز

معنی تحت اللفظی:

با همه مردم بدون استثناء (چه عضو طبقات حاکمه باشند و چه عضو توده) با خوش اخلاقی رفتار کن.

حافظ هم همین نظرات انتزاعی و بی در و پیکر سعدی را به پلاتفرم خود مبدل کرده است:

جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه

چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند.

معنی تحت اللفظی:

جنگ در جهان دلیل معرفتی دارد:

حقیقت را کشف نکرده اند و به باطل دل بسته اند.

 

خواجه شیراز در این بیت غزل منکر دلیل مادی، منفعتی و طبقاتی جنگ به طور کلی است.

خواجه برای جنگ ها علت و دلیل فکری و معرفتی (شناختین) می تراشد.

ضمنا معنی حقیقت را هم نمی داند.

به همین دلیل ضد دیالک تیکی حقیقت را نه باطل، بلکه افسانه قلمداد می کند.

افسانه چیزی غیر واقعی و اختراعی و خرافی و خیالی است.

یعنی

ضد واقعیت عینی است.

در حالیکه حقیقت به انعکاس نسبتا درست واقعیت عینی در آیینه ذهن بشر اطلاق می شود.

 

وقتی لشکر خونخوار مغول وارد کشور شد، همه شاهان و اربابان و بنده داران به نصیحت شیخ اجل عمل کردند و خواستند که «به اخلاق» با آنها بسازند و بر سرشان همان آمد که «بر سر باخه آمده بود.‍‍‍‍‍‍‍‍«

(کلیله و دمنه)

 

آنگاه جانشین بلافصل سعدی یعنی خواجه شیراز  پریشان و مست و مدهوش از خود پرسید:

 

یاری اندر کس نمی بینیم، یاران را چه شد؟

دوستی کی آخر آمد، دوستداران را چه شد؟

 معنی تحت اللفظی:

از یاران کسی یاری رسان نیست.

چه شده است؟

دوستی انگار پایان یافته است و جای خود را به دشمنی داده است.

پس بر سر دوستداران چه آمده است؟

 

سخن گفتن از دوست و دشمن، زبردست و زیردست بر وجود تضاد واقعی در جامعه دلالت دارد.

دوست و دشمن، زبردست و زیردست دو قطب تضادی را تشکیل می دهند.

هیچ تضادی نمی تواند بدون از بین رفتن هر دو قطب متضاد حل شود.

سعدی و حافظ نمی توانند دوست و دشمن، زبردست و زیردست را همچنان حفظ کنند و با اندرز و نصیحت انتزاعی تضاد فی ما بین را حل کنند.

برای از بین رفتن خصومت باید دلایل عینی آن از بین بروند.

اینجا سخن از خوشرفتاری و یا بدرفتاری نیست.

هنجارهای رفتاری بعد از تشکیل خصومت ها و یا حل خصومت ها فرمولبندی می شوند.

تضاد ارباب فئودال با رعایا را تنها زمانی می توان حل کرد که نه فئودالی باقی بماند و نه رعیتی.

این بدان معنی است که مناسبات اجتماعی ـ اقتصادی فئودالی باید  لغو شوند و به جای آنها مناسبات سرمایه داری برقرار گردند.

تضاد خان و خلق را نمی توان « با سازش اخلاقی» حل کرد.

حل تضادهای آشتی ناپذیر از طریق مقاومت و مبارزه امکان پذیر است، از طریق اعمال قهر، نه از طریق سازش اخلاقی، مدارا و نرمی.

سازش با چنگیزخان به معنی زیر یوغ بیگانه رفتن خلق خواهد بود و پیشرفت تاریخی جامعه را قرن ها به عقب خواهد انداخت.

 

ادامه دارد.

 

هیچ نظری موجود نیست:

ارسال یک نظر