خود آموز خود اندیشی (۱۵۴۱)

 

شین میم شین

بوستان

باب چهارم

در (باب) تواضع

(دکتر حسین رزمجو، «بوستان سعدی»، ص ۹۷ ـ ۱۲۱)

بخش دوم

   حکایت پنجم

 (ص ۹۷ ـ ۱۲۱)

ما به سوی آنچه دانش زمانه مان نموده، می رویم.

 

یکی پیش دانای خلوت نشین

بنالید و بگریست، سر بر زمین،

 

که باری بر این رند ناپاک مست

دعا کن، که ما بی زبانیم و دست

 

دمی سوزناک از دلی با خبر

قوی تر که هفتاد تیغ و تبر

معنی تحت اللفظی:

حریفی که زورش به شاهزاده نمی رسید، پیش گوشه نشین علامه رفت و از او خواست که در حق شاهزاده رند و ناپاک و مست دعا کند.

دلیلش این بود که نفس سوزناکی مؤثرتر از هفتاد تیغ و تبر است.

 

۱

یکی پیش دانای خلوت نشین

بنالید و بگریست، سر بر زمین،

 

که باری بر این رند ناپاک مست

دعا کن، که ما بی زبانیم و دست

 

 

همانطور که گفته شد،

هم سعدی به قدرت توده واقف است و هم حافظ:

 

(دکتر حسین رزمجو: بوستان سعدی، ص ۱۴۰.) 

پشه، چو پر شد، بزند پیل را

با همه مردی و صلابت، که او ست

 

مورچگان را چو بود اتفاق

شیر ژیان را بدرانند پوست.

 

بهتر است که این دو بیت شعر سعدی را هم تجزیه و بعد تحلیل کنیم:

 

۱

پشه، چو پر شد، بزند پیل را

با همه مردی و صلابت، که او ست

معنی تحت اللفظی:

پشه های خیلی خیلی کوچک اگر همدست شوند می توانند فیل پوست کلفت را بزنند.

 

سعدی در این بیت شعر، دیالک تیک بزرگ و کوچک (قوی و ضعیف) را به صورت دیالک تیک پیل و پشه بسط و تعمیم می دهد تا اعجاز اتحاد را اثبات ناتورالیستی بکند.

 

البته بعید است که پشه واقعا به پیل نیش بزند و کلافه اش بکند.

پشه احتمالا از آب چشمان پیل و ادرار و مدفوع پیل تغذیه می کند.

سعدی ولی برای پیدا کرن دلیلی ناتورال هر ادعایی را می کند.

 

وصف پیل توسط سعدی جالب است:

مظهر صلابت (قدرتمند و پر هیبت بودن) و مردی پیل.

انگار پشه فقط پیل نر را می زند و یا پیل ماده فاقد صلابت و مردی کذایی است.

 

اتیک (اخلاق، مورال) طبقات اجتماعی برده دار و فئودال

آنتی فمینیستی (مبتنی بر زن ستیزی) است.

سعدی هم مبلغ همین معاییر اخلاقی ارتجاعی، ضد واقعی و ضد عقلی است.

سعدی

در این توصیف پیل، معاییر سوسیال (اجتماعی) را ناتورالیزه (طبیعتی) می کند.

پیل را با معاییر اخلاقی اجتماعی ( برده داری و فئودالی) توصیف می کند.

سعدی ضمنا در این شعر و در این جور اشعار، پدیده های طبیعتی (ناتورال) را برای اثبات مسائل اجتماعی مورد استفاده قرار می دهد:

دیالک تیک ناتورالیزه (طبیعتی) کردن پدیده های اجتماعی (جامعتی) (مرد قلمداد کردن پیل) و سوسیالیزه (اجتماعی) کردن پدیده های طبیعتی (پشه و پیل).

 

این متد فکری رایج از دیرباز حتما نباید علمی و واقعی و عقلی و تجربی باشد.

 

ادامه دارد.