خود آموز خود اندیشی (۱۵۰۱)

 

شین میم شین

بوستان

باب چهارم

در (باب) تواضع

(دکتر حسین رزمجو، «بوستان سعدی»، ص ۹۷ ـ ۱۲۱)

بخش دوم

(ص ۹۷ ـ ۱۲۱)

ما به سوی آنچه دانش زمانه مان نموده، می رویم

 

به عزت هر آن کاو فروتر نشست

به خواری نیفتد ز بالا به پست

معنی تحت اللفظی:

اگر کسی با عزت در مجلسی و مسجدی در محل تجمع افراد عادی بنشیند، مجبور نمی شود که تحقیر شود.

 

 

شیخ شبستر هم این را می داند:

 

عروض و قافیه معنی نسنجد

به هر ظرفی درون، معنی نگنجد

 

معانی هرگز اندر حرف ناید

که بحر قلزم (دریای سرخ) اندر ظرف ناید.

(شیخ محمود شبستری، « گلشن راز» ( از گنجور : سایت اینترنتی))

 معنی تحت اللفظی:

عروض و قافیه قادر به ارزیابی معنی شعر نیستند.

به همان اسن که در هر ظرفی نمی توان معنی گنجاندو

معنی هرگز در حرف نمی اید  (تبیین نمی یابد).

به همان سان که دریای سرخ در ظرفی جا نمی گیرد.

 

شیخ شبستر در این دو بیت شعر،

دیالک تیک فرم و محتوا

را

به صور زیر بسط و تعمیم می دهد:

دیالک تیک عروش و قافیه ـ معنی

و

دیالک تیک ظرف و معنی (مظروف)

و

دیالک تیک حرف و معانی

و

دیالک تیک ظرف و بحر قلزم

 

شیخ شبستر

نقش تعیین کننده را در دیالک تیک عروض و قافیه و معنی از آن معنی می داند و نقش تعیین کننده را در دیالک تیک ظرف و معنی از ان معنی

و

نقش تعیین کننده در دیالک تیک حرف و معانی و ظرف و بحر قلزم را از آن معانی و بحر قلزم.

 

این بدان معنی است که هر محتوائی فرم در خور خود را طلب می کند و گرنه دیالک تیک فرم و محتوا دچار بحران می شود و متلاشی می گردد:

کودکی خردسال نمی تواند کت و شلوار بزرگسالی غول پیکر بپوشد و برعکس.

 

اگر سعدی و عوامفریبان دیگر لباس مندرس درویشان را می پوشند، به نیت تحمیق توده ها ست.

سعدی باید خود را جزو دراویش و تنگدستان جا بزند، حتی اینجا و آنجا پادشاه را مورد انتقاد بی محتوای عالمانه قرار دهد و چپ نمائی کند، تا توده های محروم از شعور توده ای به دام ایدئولوژیکی او بیفتند و کاسه زهر ایده ئولوژیکی ـ طبقاتی او را با اشتیاق تمام تا جرعه آخر نوش کنند.

هنر این نیست که «پست» باشی و انساندوست باشی.

 کسی که امکان ستمگری ندارد، طبیعی است که آدمی صالح و بی آزار خواهد بود.

هنر این است که مقام اجتماعی بالائی داشته باشی و جانبدار مردم باشی.

 

ادامه دارد.