خود آموز خود اندیشی (۱۵۰۳)

 

شین میم شین

بوستان

باب چهارم

در (باب) تواضع

(دکتر حسین رزمجو، «بوستان سعدی»، ص ۹۷ ـ ۱۲۱)

بخش دوم

(ص ۹۷ ـ ۱۲۱)

ما به سوی آنچه دانش زمانه مان نموده، می رویم

دلایل قوی باید و معنوی

نه رگهای گردن به حجت، قوی

معنی تحت اللفظی:

برای اثبات صحت اندیشه ای به عوض هارت و پورت و فحش و پرخاش و خشم و خروش، باید به ارائه و اقامه دلیل قوی و معنامند مبادرت ورزید.

سعدی

با این بیت شعر از موضوع (تواضع) خارج می شود و وارد خطه تئوری شناخت می شود:

سعدی در دیالک تیک استدلال و احساسات نقش تعیین کننده را از ان استدلال می داند.

دیالک تیک استدلال و احساسات

را

می توان فرمی از دیالک تیک شعور و شور محسوب داشت.

نقش تعیین کننده در دیالک تیک شعور و شور هم از آن شعور است.

در کشور ما (و نه فقط در کشور ما)

جای شعور (استدلال علمی و عقلی و تجربی) را شور (شعر و شعار و تهییج و تحریک عاطفی و احساسات) می گیرد.

 

جای استدلال علمی و عقلی و تجربی را هم استدلال اسکولاستیکی (ذکر آیه ای، حدیثی، روایتی، کلام قصاری، بیت شعری، نقل قصه ای، اندرزی، وعظی می گیرد.

 

سعدی در این بیت شعر برای توضیح نظرخویش،

 دیالک تیک فرم و محتوا

را

به صورت دیالک تیک قوت و معنویت (معنامندی) و به صورت  دیالک تیک قوت منطقی و معنامندی بسط و تعمیم می دهد.

اما منظور سعدی از دلایل قوی و معنوی چیست؟

دلایل قوی سعدی مبتنی اند بر مثالهائی از جهان جمادات، نباتات و جانوران و یا قصص و روایات خرافی و یا کلمات قصار خردمندی بی نام و با نام.

 

دلایل قوی در واقع باید بر تجارب زنده زندگی و بر استنتاجات علمی مبتنی باشند.

 از پراتیک زندگی نتیجه گرفته شوند و صحت شان در کوره پراتیک زندگی به ثبوت رسیده باشد.

منظور سعدی از دلایل معنوی بر طرز تفکر دیالک تیکی خودپوی او مبتنی است.

 

سعدی با مفهوم «دلایل معنوی»، ضمنا دیالک تیک فرم و محتوا را به صورت دیالک تیک صورت و معنی بسط و تعمیم می دهد.

 

به نظر او دلایل باید به محتوای (معنی) چیزها، پدیده ها و سیستم ها مربوط باشند، نه به فرم (صورت ظاهر) آنها.

این نظر سعدی، نه تنها به طور کلی درست، بلکه حتی در عصر حاضر نبوغ آمیز است.

او خواننده خود را از ارائه دلایل صوری منع می کند و به غور و بررسی روندهای درونی (ماهوی) فرا می خواند.

منظور او از دلایل معنوی را در بیت شعر بعدی به روشنی بیشتری می توان دید:

سر از کوی صورت به معنی کشید

قلم بر سر حرف دعوی کشید.

 

ادامه دارد.