بلندی ات باید تواضع گزین
که آن بام را نیست سلم جز این.
معنی تحت اللفظی:
اگر قصد ترقی داری، تواضع پیشه کن.
برای اینکه برای رساندن خود به بام ترقی نربامی جز تواضع وجود ندارد.
سعدی
در این بیت شعر،
دیالک تیک وسیله و هدف
را
به شکل دیالک تیک تواضع و ترقی بسط و تعمیم می دهد و از نگرش عمیقا پراگماتیستی خود پرده برمی دارد:
اگر «بلندی»، یعنی جاه و پست و مقام می خواهی، تواضع کن!
از تواضع نردبامی برای ترقی بساز.
فروتنی توخالی و ریایی و بی محتوا را به مثابه وسیله ای برای کسب جاه و پست و مقام به خدمت بگیر!
پس تواضع در فلسفه سعدی، نه یک هنجار رفتاری مبتنی بر واقع بینی، بلکه یک نیرنگ رفتاری است.
هرکس می تواند در باطن خودخواه و متکبر و مغرور و از خود راضی باشد، ولی در ظاهر باید شکسته نفسی کند.
از این رو می توان گفت، که تواضع، رفتاری بی محتوا و توخالی است.
انسان مترقی مدرن نه به تواضع نیاز دارد و نه به تکبر.
او باید خود را آنطور که واقعا هست، با لیاقت ها و استعدادهایش و با معایب و نواقصش بشناسد و بشناساند، تا جامعه توانائی های او را به خدمت گیرد و توسعه دهد و معایب و نواقص او را نقد کند و از بین ببرد.
ادامه دارد.
